Nietzsche shton se jemi ne ata që e kemi vrarë Zotin, me dijen dhe vullnetin tonë për t’u çliruar nga tradita. Megjithatë, vdekja e Zotit heq çdo pikë reference për njeriun dhe nis procesin e nihilizmit, zhdukjen e të gjitha vlerave: njeriu bëhet një gur që rrokulliset drejt asgjësë…
Ka filozofë që kanë hyrë në histori për shpikjen e teorive, dhe të tjerë që janë bërë të famshëm për atë që kanë kundërshtuar, si dhe për një stil të caktuar që kanë sjellë në komunikimin filozofik. Friedrich Nietzsche (1844–1900) duket pa dyshim përfaqësuesi më i shquar i kësaj kategorie të dytë, dhe këtë e ka deklaruar hapur. Le të marrim Kantin: në fund të fundit, sipas tij, ai është një ‘punëtor i filozofisë’, që kufizohet në justifikimin e vlerave ekzistuese, dhe kështu kanë bërë të gjithë filozofët para tij. Për veten, Nietzsche imagjinon detyra të tjera: jo vetëm të kuptojë apo përshkruajë botën siç është, por edhe ta transformojë realitetin.
Në fund të rrugëtimit të tij, para se të zhytet në errësirën e çmendurisë, ai duket madje i vendosur të kalojë në veprim konkret, si kur propozon të ndërhyjë personalisht për të zgjidhur konfliktin franko-gjerman mbi Alsace-Lorraine, të urdhërojë pushkatimin e Kaiserit, apo të vendosë rezidencën e tij në Quirinale. Është e vështirë të imagjinohet Kant i përfshirë në qëllime kaq madhështore. Dhe kështu çështja do të dukej e mbyllur: Nietzsche është thjesht një megaloman, një njeri arrogant dhe, në fund, një i çmendur. Megjithatë, ai është një mendimtar që, pa dashur ose të paktën pa e ditur arriti të parashikojë një botë që ende nuk kishte ardhur, botën tonë.
-Dionisiakja
Hyrja e Nietzsche-s në filozofi ndodh në vitin 1872 përmes një skandali të vogël filologjik. Nietzsche, i cili në moshën njëzetepesëvjeçare dhe ende pa doktoraturë ishte bërë profesor i filologjisë në Bazel, publikon një libër plot ambicie filozofike dhe ndikime muzikore, pasi gjatë shkrimit të tij ishte një frekuentues i rregullt i Wagner-it, i cili në atë kohë jetonte në një vilë pranë Lucernës. Libri është Lindja e tragjedisë, dhe elementi skandaloz nga pikëpamja filologjike qëndron në faktin se Nietzsche nuk ofron një version neoklasik të klasikes si model rregullsie për t’u kundërvënë si çrregullimit primitiv ashtu edhe trazimeve të romantizmit dhe modernitetit. Pra, ai largohet nga ideja e klasikës si një pafajësi e paprekur nga sentimentalizmi, sipas Schiller-it, ose si përputhje e plotë midis formës dhe përmbajtjes, sipas Hegel-it.
Në vizionin e Nietzsche-s, gjërat qëndrojnë ndryshe, dhe këtë e dëshmon vetë gjeneza e formës klasike par excellence, tragjedia, e cila lind nga një ngjarje arkaike dhe çnjerëzore: vrasja e një njeriu, më pas e zëvendësuar me një dhi (tragos, prej nga vjen fjala tragjedi), dhe që fillimisht shfaqet përmes korit. Më pas, nga kori ndahen personazhe, vajtimi i lë vend arsyetimit dhe në fund tragjedia bëhet një varg i rregullt fjalimesh: tragjikja vdes dhe fillon filozofia. Tragjikja, si shfaqje e vullnetit të pakontrolluar, është dionisiakja (nga Dionisi, perëndia e verës, erotizmit dhe teprimit), ndërsa arsyetimi, si përfaqësim racional, është apolinea (nga Apolloni, perëndia e dritës). Dy kategoritë e Schopenhauer-it në Bota si vullnet dhe përfaqësim (1818), që në këtë periudhë përbën referencën kryesore filozofike të Nietzsche-s, marrin kështu fytyrën e dy perëndive greke: Dionisi, vullneti, dhe Apolloni, përfaqësimi.
Por nuk bëhet fjalë vetëm për një analizë të së kaluarës: ajo që Nietzsche synon është një rilindje e tragjedisë dhe e dionisiakes, një mitologji e re për një modernitet që duket i lodhur dhe i rraskapitur, dhe për këtë rilindje kontributi kryesor duhet të vijë nga vepra e Wagner-it. Wagner-i, i cili ishte destinatar i parë i veprës, e priti atë me kujdes, duke u shqetësuar për autorin, i cili në fakt u përjashtua nga rrethi i filologëve dhe nisi një karrierë të diskutueshme dhe të vetmuar si filozof.
-Dekonstruksioni
Në vitin 1879, pas dhjetë vitesh shërbimi, vitet e fundit të të cilave u shoqëruan me sëmundje (probleme me shikimin, dhimbje koke, të përziera), Nietzsche jep dorëheqjen nga Universiteti i Bazelit dhe fillon jetën e tij si i çrrënjosur, duke lëvizur mes dhomave me qira në zona pushimi në Zvicër gjatë verës dhe në rivierën franceze e italiane gjatë dimrit. Edhe për shkak të kushteve në të cilat ndodhej, veprat e periudhës 1881–1886, nga Njerëzore, tepër njerëzore te Përtej së mirës dhe së keqes, janë fragmentare dhe aforistike, por mbeten brenda horizontit të hapur nga Lindja e tragjedisë dhe nga disa vepra eseistike të mesit të viteve ’70, Konsideratat e parakohshme. Çfarë e shtyn këtë kritikë të kulturës? Pa dyshim, në radhë të parë, jeta.
Nietzsche na kërkon të ‘qëndrojmë besnikë ndaj tokës’, të mos shtypim kërkesat e jetës në emër të formës, kulturës apo dijes. Kjo edhe sepse dija e modernitetit është e zbrazur dhe duket si një formë e thatë. Nuk është rastësi që pikërisht në një aforizëm të Përtej së mirës dhe së keqes gjendet shpallja e vdekjes së Zotit. Hegeli kishte thënë se ndjenja themelore e botës moderne është vdekja e Zotit, pra humbja e themeleve. Nietzsche shton se jemi ne ata që e kemi vrarë Zotin, me dijen dhe vullnetin tonë për t’u çliruar nga tradita. Megjithatë, vdekja e Zotit heq çdo pikë reference për njeriun dhe nis procesin e nihilizmit, zhdukjen e të gjitha vlerave: njeriu bëhet një gur që rrokulliset drejt asgjësë. Për t’i dhënë fund këtij procesi nuk mjafton dekonstruksioni i paragjykimeve të vjetra; nevojitet ndërtimi i vlerave të reja. Në këtë kuadër, pjesa e fundit e veprës së Nietzsche-s i kushtohet një rindërtimi, ose siç e quan ai, një rivlerësimi të të gjitha vlerave.
-Rindërtimi
Ajo që në Zarathustra merr formë letrare duhet të zhvillohet në mënyrë të argumentuar dhe sistematike, dhe për këtë arsye e gjithë faza e fundit e mendimit të Nietzsche-s është e orientuar drejt ndërtimit të një sistemi, i cili nuk u realizua, jo për shkak të një vendimi, por për shkak të një dështimi. Në qendër të këtij sistemi qëndrojnë vullneti për pushtet dhe rikthimi i përjetshëm, dy nocione, një modern (në vijën që nga Leibniz kalon te Kant e më pas te Schopenhauer) dhe tjetri antik (koha ciklike e grekëve në kundërshtim me historinë lineare të krishterë).
Këto dy parime transformojnë sistemin e vlerave, sepse vullneti bëhet më i rëndësishëm se vetë jeta, ndërsa çdo gjë që ndodh në kohë relativizohet, humbet unikalitetin dhe, rrjedhimisht, problematikën, pasi është një ngjarje që përsëritet. Ky proces ishte menduar të përmblidhej në një vepër të quajtur herë Vullneti për pushtet, herë Rivlerësimi i të gjitha vlerave, të cilën Nietzsche nuk e përfundoi kurrë. Në fund të vitit 1888 ai braktisi projektin dhe përdori materialet në një seri botimesh të nxjerra me shpejtësi, që sipas tij do të përgatisnin terrenin për veprën kryesore.
Në fund të dhjetorit 1888 dhe në fillim të janarit 1889, Nietzsche pësoi një kolaps psikik. Ai u dërgua nga Torino, ku ndodhej, në spitalin psikiatrik të Bazelit dhe më pas iu besua nënës dhe motrës. Ai vdiq më 25 gusht 1900, pa vetëdije për veten. Teksti i Vullnetit për pushtet u rindërtua më pas nga motra dhe një nxënës i tij mbi bazën e shënimeve dhe planeve të filozofit, me botime në vitet 1906 dhe 1911. Është pretenduar se teksti u manipulua ideologjikisht dhe se kjo çoi në lidhjen e mendimit të Nietzsche-s me nazizmin, por krahasimi i fragmenteve me tekstin tregon se kjo nuk është e vërtetë.
-Rivlerësimi
Por çfarë ndodh me rivlerësimin? Nëse shohim realitetin aktual, vlerat kanë ndryshuar ndjeshëm në 125 vitet që na ndajnë nga vdekja e Nietzsche-s. Nuk bëhet fjalë vetëm për moralin seksual, strukturën e familjes apo raportet e autoritetit dhe hierarkisë, si rënia e patriarkatit dhe rritja e autonomisë së grave. Duhet marrë parasysh edhe një fakt shpesh i nënvlerësuar: sot çdo individ ka rolin e krijuesit të vlerave, një rol që Nietzsche ua atribuonte vetëm filozofëve. Njerëzimi, që nuk është më aq i rëndësishëm si prodhues i të mirave, gjen një rol të ri si prodhues i të dhënave, pra si prodhues i vlerave.
Në këtë kuptim, idetë aristokratike të Nietzsche-s, kulti i mbinjeriut dhe dhuna që e shoqëron, mund të zbuten dhe të rivlerësohen në drejtim të një ideali të një njerëzimi të lirë nga nevoja dhe lodhja, të angazhuar në realizimin e një detyre që mbetet ende përpara nesh: që “homo faber” të mos jetë më simbol i arrogancës së një specieje që deri tani ka treguar zgjuarsi vetëm në shkatërrimin e paraardhësve të saj neandertalë./Përshtati “Pamfleti” nga “Corriere della Sera”
Comments are closed.