Takimi i udhëheqësve të SHBA-së, Kinës dhe Rusisë në Shenzhen rikthen debatin mbi qendrat e pushtetit global. Por ndërsa tri fuqitë zotërojnë arsenalet më të mëdha bërthamore, një grup drejtuesish të kompanive teknologjike po fiton ndikim të jashtëzakonshëm mbi ekonominë, sigurinë, komunikimin dhe të ardhmen politike të shoqërive…
Kur Josif Stalini, Franklin D. Roosevelt dhe Winston Churchill u takuan në Jaltë, në shkurt të vitit 1945, ata përfaqësonin fuqitë që po përcaktonin rendin ndërkombëtar pas Luftës së Dytë Botërore. Tetë dekada më vonë, Donald Trump, Xi Jinping dhe Vladimir Putin përpiqen të projektojnë një imazh të ngjashëm pushteti. Megjithatë, bota e sotme është shumë më e ndërlikuar dhe kontrolli mbi arsenalet ushtarake nuk garanton më ndikim vendimtar mbi zhvillimet globale.
Takimi trepalësh në Shenzhen shërben si pikënisje për një pyetje më të gjerë: kush e sundon realisht botën? Tri fuqitë zotërojnë së bashku rreth 11 mijë koka bërthamore. Shtetet e Bashkuara dhe Rusia kanë secila mbi pesë mijë, ndërsa Kina rreth 620. Ky arsenal mbetet një instrument vendimtar i fuqisë ushtarake dhe i ndikimit strategjik.
Gjatë takimit, Kremlini zgjodhi të ekspozonte edhe valixhen bërthamore të Putinit, simbolin e autoritetit presidencial për përdorimin e armëve bërthamore. Gjesti synonte të përforconte statusin e Rusisë si një prej fuqive kryesore të botës, pavarësisht vështirësive që ajo përballet në luftën kundër Ukrainës.
Por në të njëjtën kohë, në Nju Jork, kompania Anthropic, e njohur për platformën Claude, po tërhiqte vëmendjen e tregjeve financiare me një operacion historik në bursë. Gazeta e përdor këtë kontrast për të treguar se pushteti global nuk qëndron më vetëm në duart e udhëheqësve politikë.
Nga arsenalet bërthamore te kontrolli mbi teknologjinë
Një nga argumentet kryesore të analizës është se zhvillimi teknologjik ka krijuar qendra të reja pushteti, të cilat konkurrojnë dhe njëkohësisht bashkëpunojnë me shtetet.
Elon Musk përfaqëson një nga shembujt më të qartë të këtij transformimi. Përmes platformës X dhe sistemit të inteligjencës artificiale Grok, ai ndikon në hapësirën e komunikimit publik. Përmes Tesla-s ka luajtur një rol të rëndësishëm në zhvillimin e industrisë së automjeteve elektrike, ndërsa SpaceX dhe rrjeti satelitor Starlink i kanë dhënë ndikim strategjik edhe në sektorin e sigurisë.
Rëndësia e Starlink u bë veçanërisht e dukshme pas pushtimit rus të Ukrainës, në shkurt të vitit 2022. Sistemi satelitor ndihmoi në ruajtjen e komunikimeve ukrainase, përfshirë ato me rëndësi ushtarake.

Megjithatë, varësia nga një infrastrukturë private krijoi edhe probleme të reja. NZZ pretendon se vendimet e Musk për funksionimin e shërbimit kanë ndikuar në operacionet ukrainase dhe në pozicionin e Kievit përballë Moskës.
Politologu amerikan Ian Bremmer e konsideron shqetësues faktin që një individ privat, pa mandat elektoral dhe pa përgjegjësi të drejtpërdrejtë demokratike, mund të ndikojë në operacione ushtarake, ndërkohë që qeveritë kanë kontroll të kufizuar mbi vendimet e tij. Kjo marrëdhënie dëshmon se shtetet nuk zotërojnë më monopolin mbi të gjitha instrumentet që përcaktojnë sigurinë kombëtare.
Pse fuqia ushtarake nuk garanton më fitore?
Luftërat dhe konfliktet e viteve të fundit kanë treguar kufizimet e fuqisë tradicionale. Rusia, megjithëse zotëron një nga arsenalet më të mëdha bërthamore, nuk ka arritur të realizojë objektivat kryesore të pushtimit të Ukrainës. Përballë rezistencës ukrainase, Moska ka pësuar humbje të mëdha njerëzore dhe materiale.
Edhe Shtetet e Bashkuara, pavarësisht epërsisë së tyre ushtarake, përballen me kufizime në përpjekjet për të imponuar zgjidhje politike në konfliktet ndërkombëtare.
Kina, nga ana tjetër, vazhdon të modernizojë ushtrinë, por një operacion ushtarak kundër Tajvanit do të përfshinte rreziqe të konsiderueshme strategjike dhe ekonomike.
Zhvillimi i dronëve, sistemeve të komunikimit dhe armëve relativisht të lira ka ndryshuar mënyrën e zhvillimit të luftërave. Konfliktet moderne nuk varen vetëm nga numri i ushtarëve, tankeve apo avionëve, por edhe nga aftësia për të përdorur teknologjinë, informacionin dhe sistemet autonome.
Për këtë arsye, krahasimi i takimit në Shenzhen me Konferencën e Jaltës, të cilin gazeta ia atribuon Putinit, nuk pasqyron plotësisht realitetin aktual. Në vitin 1945, fuqitë fituese kishin mundësi të përcaktonin drejtpërdrejt rendin e pasluftës. Sot, asnjë shtet nuk gëzon një epërsi të tillë të pakontestueshme.

Oligarkët e teknologjisë dhe administrata Trump
Një pjesë e rëndësishme e analizës shqyrton marrëdhënien ndërmjet administratës së Donald Trump dhe drejtuesve të kompanive më të mëdha teknologjike amerikane.
Këta drejtues kanë fituar një ndikim që shkon përtej aktivitetit ekonomik. Ata financojnë fushata politike, përfitojnë nga kontratat qeveritare dhe ushtrojnë ndikim mbi politikat që rregullojnë sektorin e tyre.
Peter Thiel, përmes Palantir, ka ndërtuar një kompani që përpunon sasi të mëdha të dhënash dhe ofron shërbime për qeveritë dhe institucionet e mbrojtjes.
Mark Zuckerberg kontrollon, përmes Meta-s, platforma si Facebook, Instagram dhe WhatsApp, të cilat ndikojnë në komunikimin dhe qarkullimin e informacionit në shkallë globale.
Sam Altman, në krye të OpenAI, është një nga drejtuesit kryesorë të zhvillimit të inteligjencës artificiale, ndërsa Nvidia luan rol vendimtar në prodhimin e procesorëve të nevojshëm për funksionimin e sistemeve të avancuara.
Administrata Trump ka favorizuar një qasje më pak kufizuese ndaj industrisë, pjesërisht për të ruajtur epërsinë amerikane ndaj Kinës. Në këtë kontekst, përfshihen edhe përjashtimet tregtare që kanë përfituar kompani si Apple dhe ndryshimet në kufizimet për eksportin e procesorëve të avancuar.
Megjithatë, marrëdhënia nuk është e njëanshme. Trump ka nevojë për kompanitë teknologjike për të mbështetur konkurrueshmërinë amerikane, ndërsa drejtuesit e tyre varen nga politikat dhe vendimet e administratës.
Kjo është një marrëdhënie simbiotike, ku interesat politike dhe ekonomike ndërthuren gjithnjë e më shumë.
Në analizën e publikuar nga media zvicerane NZZ, theksohet ngjashmëria ndërmjet kundërshtimit të Trump ndaj kufizimeve institucionale dhe qëndrimeve të disa drejtuesve teknologjikë, të cilët i konsiderojnë rregulloret shtetërore pengesë për inovacionin.
Megjithatë, industria nuk përfaqëson një bllok të bashkuar. Drejtuesit e saj kanë mosmarrëveshje të thella mbi sigurinë e inteligjencës artificiale, ritmin e zhvillimit dhe marrëdhënien me shtetin.
Dario Amodei, drejtuesi i Anthropic, ka paralajmëruar se inteligjenca artificiale mund të forcojë autoritarizmin nëse qeveritë ose kompanitë e përdorin për mbikëqyrje dhe kontroll.
Kina dhe modeli i kontrollit shtetëror
Përballë modelit amerikan që mbështetet te kompanitë private, Kina ndjek një strategji tjetër.
Në Pekin, Partia Komuniste ruan kontrollin politik mbi zhvillimin teknologjik dhe përcakton objektivat strategjike të industrisë.
NZZ sjell rastin e Jack Ma, themeluesit të Alibaba-s, si shembull të kufijve të autonomisë së sipërmarrësve në Kinë. Pas përplasjeve me autoritetet, Ma u tërhoq për një periudhë të gjatë nga jeta publike.
Mesazhi politik është i qartë: kompanitë mund të zhvillohen dhe të konkurrojnë ndërkombëtarisht, por nuk mund të sfidojnë autoritetin e Partisë Komuniste.
Kina e ka vendosur inteligjencën artificiale ndër përparësitë kryesore të zhvillimit kombëtar. Kompani si Tencent, Alibaba, ByteDance dhe Huawei kanë krijuar një ekosistem teknologjik që mbulon komunikimin, tregtinë elektronike, pagesat digjitale dhe prodhimin e pajisjeve të avancuara.
Ndërkohë, DeepSeek ka treguar se kompanitë kineze mund të zhvillojnë modele konkurruese të inteligjencës artificiale, pavarësisht kufizimeve amerikane në eksportin e teknologjive të caktuara.
Huawei po investon gjithashtu në zhvillimin e procesorëve dhe infrastrukturës që mund të zvogëlojnë varësinë kineze nga furnizuesit amerikanë.
Sipas NZZ-së, kjo konkurrencë po ngushton avantazhin teknologjik të Shteteve të Bashkuara.
Dallimi kryesor ndërmjet dy vendeve qëndron te organizimi i pushtetit. Në Kinë, shteti përcakton objektivat dhe industria i ndjek ato. Në Shtetet e Bashkuara, kompanitë private kanë autonomi më të madhe dhe ndikojnë drejtpërdrejt në politikat publike.
A mund ta ndryshojë inteligjenca artificiale vetë shtetin?
Analiza e NZZ-së shkon përtej rivalitetit ndërmjet Uashingtonit dhe Pekinit. Ajo ngre pyetjen nëse inteligjenca artificiale mund të ndryshojë vetë mënyrën e funksionimit të shtetit.
Historiania amerikane Jill Lepore, në librin që gazeta e përmend me titullin gjerman Die Regierung der Maschinen, paralajmëron për rrezikun e transferimit gradual të funksioneve qeverisëse te sistemet teknologjike.
Sipas interpretimit të saj, një pjesë e elitës së Silicon Valley e sheh teknologjinë si mjet për të zëvendësuar procedurat tradicionale të vendimmarrjes dhe për të zvogëluar rolin e institucioneve demokratike.

Kjo perspektivë ngre probleme që lidhen me transparencën, përgjegjësinë dhe kontrollin publik.
Nëse algoritmet ndikojnë në mënyrën si qytetarët informohen, në vendimet ekonomike dhe në funksionimin e institucioneve, atëherë çështja e kontrollit mbi këto sisteme merr rëndësi politike.
Në artikull theksohet se platformat digjitale dhe sistemet automatike tashmë ndikojnë në formimin e opinionit publik. Përhapja e përmbajtjeve nga robotët digjitalë dhe përdorimi i inteligjencës artificiale mund ta bëjnë më të vështirë dallimin ndërmjet informacionit autentik dhe manipulimit.
Megjithatë, drejtuesit e industrisë nuk bien dakord mbi mënyrën se si duhen trajtuar këto rreziqe.
Disa kërkojnë zhvillim të shpejtë dhe kufizim të ndërhyrjes shtetërore, ndërsa të tjerë paralajmërojnë se mungesa e masave të sigurisë mund të krijojë pasoja serioze për shoqërinë.
Një garë që mbetet e hapur
Gara për dominimin global është shndërruar në një konkurrencë ndërmjet fuqisë ushtarake, kapaciteteve teknologjike dhe modeleve politike.
Shtetet vazhdojnë të zotërojnë instrumentet tradicionale të pushtetit: ushtrinë, diplomacinë, legjislacionin dhe institucionet. Megjithatë, kompanitë teknologjike kontrollojnë gjithnjë e më shumë infrastruktura që ndikojnë në sigurinë, ekonominë dhe komunikimin.
Për Shtetet e Bashkuara, sfida është të ruajnë epërsinë teknologjike ndaj Kinës pa lejuar që kompanitë private të fitojnë ndikim të pakontrolluar mbi vendimmarrjen publike.
Për Kinën, objektivi është të arrijë dominimin teknologjik duke ruajtur kontrollin e centralizuar të shtetit.
Në të dy rastet, inteligjenca artificiale po kthehet në një faktor të rëndësishëm të fuqisë kombëtare.
Pyetja që shtrohet nuk është më vetëm nëse Trump, Xi apo Putin zotërojnë ndikimin më të madh, por nëse qeveritë do të vazhdojnë të kontrollojnë teknologjitë që po përcaktojnë të ardhmen e shoqërive.
Përgjigjja, mbetet e hapur. /Përshtati Pamfleti nga NZZ/

Comments are closed.